Lạm Phát Ảnh Hưởng Lãi Suất Như Thế Nào? Người Vay và Người Gửi Tiết Kiệm Cần Biết

Lạm phát và lãi suất luôn được nhắc cùng nhau, nhưng không phải ai cũng hiểu mối quan hệ này diễn ra theo cơ chế nào. Có người nghe tin CPI tăng là lập tức nghĩ lãi vay sắp tăng ngay tuần sau. Có người lại cho rằng lạm phát chỉ ảnh hưởng đến giá cả siêu thị, chẳng liên quan gì đến khoản vay hay sổ tiết kiệm của mình. Cả hai cách hiểu đó đều thiếu một nửa bức tranh.

Thực tế là lạm phát có thể tác động đến lãi suất khá rõ, nhưng mức độ và tốc độ phản ứng không phải lúc nào cũng giống nhau. Ngân hàng Nhà nước, mặt bằng huy động, thanh khoản hệ thống, kỳ vọng thị trường và cả tỷ giá USD/VND đều có vai trò trong câu chuyện đó. Vì vậy, nếu bạn muốn đọc tin kinh tế để ra quyết định tài chính cá nhân tốt hơn, đây là một mảnh ghép rất đáng hiểu cho tới nơi.

Lạm phát thực sự ăn vào túi tiền của bạn như thế nào?

Lạm phát là mức tăng của mặt bằng giá chung trong một khoảng thời gian. Khi giá cả tăng, cùng một số tiền sẽ mua được ít hàng hóa và dịch vụ hơn trước. Đó là lý do người ta hay nói lạm phát làm giảm sức mua của đồng tiền.

Ví dụ khá đơn giản: nếu bạn có 100 triệu và lạm phát một năm vào khoảng ~4%, thì về mặt sức mua, số tiền đó chỉ còn tương đương khoảng 96 triệu của năm trước. Bạn vẫn nhìn thấy đủ 100 triệu trong tài khoản. Nhưng thứ bạn mua được từ số tiền đó thì ít đi. Đây chính là điểm khiến người gửi tiết kiệm, người giữ tiền mặt và cả người vay đều không thể xem nhẹ lạm phát.

Nói thật, nhiều người chỉ chú ý lãi suất danh nghĩa mà quên lãi suất thực. Trong khi thứ quyết định bạn “giữ được tiền” hay không lại nằm ở chênh lệch giữa hai thứ đó.

Vì sao lạm phát thường kéo theo áp lực tăng lãi suất?

Khi lạm phát tăng cao hơn mức mong muốn, cơ quan điều hành tiền tệ thường phải tìm cách làm chậm bớt nhịp tiêu dùng và tín dụng trong nền kinh tế. Một trong những công cụ hay được dùng là điều chỉnh chính sách tiền tệ theo hướng chặt hơn. Khi chi phí vốn tăng lên, tốc độ vay mượn có xu hướng chậm lại, từ đó góp phần hạ nhiệt áp lực giá.

Cơ chế lan truyền thường đi theo chuỗi như sau:

• lạm phát tăng khiến kỳ vọng giá cả tương lai cao hơn
• điều hành tiền tệ có thể bớt nới lỏng hoặc chuyển sang chặt hơn
• chi phí vốn của ngân hàng tăng dần qua nhiều kênh
• lãi huy động và lãi cho vay chịu áp lực nhích lên

Nhưng có một chữ rất quan trọng ở đây: có thể. Không phải lúc nào lạm phát tăng cũng lập tức kéo lãi suất tăng theo ngay và đủ. Vì còn phụ thuộc vào mức độ tăng, thời gian kéo dài bao lâu, trạng thái thanh khoản hệ thống và mục tiêu điều hành ở từng giai đoạn. Bài lãi suất qua đêm là gì sẽ giúp bạn nhìn rõ thêm lớp “thanh khoản ngắn hạn” nằm bên dưới mặt bằng lãi suất.

Vậy người đi vay bị ảnh hưởng theo cách nào?

Với người đang vay, đặc biệt là vay mua nhà hoặc vay dài hạn, tác động lớn nhất nằm ở khoản lãi suất thả nổi sau giai đoạn ưu đãi. Nếu môi trường lạm phát khiến chi phí vốn của ngân hàng tăng dần, khoản trả hàng tháng của bạn có thể nhích lên đáng kể dù tiền gốc còn lại không thay đổi quá nhiều.

Ví dụ giả định, bạn vay 2 tỷ trong 20 năm. Ở mức lãi ~8%/năm, khoản trả đều có thể quanh mức 16,7 triệu/tháng. Nếu lãi tăng lên ~9,5%/năm, số tiền hàng tháng có thể tiến gần 18,6 triệu. Chênh lệch gần 1,9 triệu/tháng nghe có vẻ không quá lớn khi đọc lướt, nhưng một năm đã là hơn 22 triệu.

Cái đáng ngại nhất không phải chỉ là mức trả cao hơn, mà là việc nhiều gia đình không để sẵn biên an toàn. Nếu toàn bộ kế hoạch tài chính được xây trên giả định “lãi sẽ cứ ở đây mãi”, chỉ cần tăng 1-1,5 điểm phần trăm là áp lực đã thấy rõ. Vì vậy, khi dùng công cụ tính lãi vay mua nhà, bạn nên thử thêm vài kịch bản cao hơn mức đang thấy, thay vì chỉ thử đúng một con số đẹp nhất.

Người gửi tiết kiệm có phải lúc nào cũng hưởng lợi?

Không hẳn. Đây là hiểu lầm rất phổ biến. Đúng là khi lạm phát tăng và mặt bằng lãi suất đi lên, người gửi tiết kiệm có thể nhìn thấy mức lãi danh nghĩa hấp dẫn hơn. Nhưng hấp dẫn hơn chưa chắc đồng nghĩa với “có lợi hơn” nếu lạm phát tăng nhanh không kém.

Ví dụ, nếu lãi tiền gửi từ ~4,8%/năm tăng lên ~6,0%/năm thì cảm giác là tốt hơn rõ rệt. Nhưng nếu lạm phát cũng đi từ ~3% lên ~4,5%, phần lãi thực bạn giữ được không tăng tương ứng. Thậm chí có lúc gần như không cải thiện bao nhiêu. Đó là lý do người gửi tiền không nên chỉ chạy theo mức lãi cao nhất trên bảng niêm yết.

Điều thực dụng hơn là:

• so sánh mức lãi tham chiếu giữa các ngân hàng
• chia kỳ hạn gửi để giữ độ linh hoạt
• xem lại mục tiêu của tiền: an toàn, linh hoạt hay tối đa hóa lãi

Nếu đang cân nhắc giữa lãi suất và tính linh hoạt, bài Gửi tiết kiệm thông minh hoặc gửi online vs tại quầy sẽ cho bạn góc nhìn gần đời sống hơn là chỉ nhìn vào mỗi mức niêm yết cao nhất.

Tại sao lạm phát, lãi suất và tỷ giá thường đi cùng nhau?

Vì ba yếu tố này đều liên quan đến giá trị của tiền. Khi lạm phát cao hơn, áp lực lên tỷ giá có thể tăng trong một số giai đoạn. Khi tỷ giá chịu áp lực, điều hành tiền tệ đôi lúc cũng cần cẩn trọng hơn với mặt bằng thanh khoản và lãi suất. Rồi các tín hiệu đó lại phản ánh ngược trở lại vào quyết định vay, gửi và đầu tư của người dân.

Thú thật, đây là chỗ khiến nhiều bản tin kinh tế trở nên khó đọc. Họ nêu từng mảnh riêng lẻ: CPI tăng, tỷ giá căng, lãi suất liên ngân hàng nhích lên. Nhưng nếu ghép lại, bạn sẽ thấy câu chuyện chung là “chi phí giữ ổn định đồng tiền đang thay đổi”. Bởi vậy, khi đọc thêm bài giá dầu và lãi suất ngân hàng hay bài về tỷ giá, bạn sẽ hiểu vì sao lạm phát gần như không bao giờ đi một mình.

Không phải cứ lạm phát tăng là bạn phải đổi toàn bộ kế hoạch

Đây là phần mình muốn nhấn mạnh nhất. Có người thấy tin lạm phát nhích lên là vội vàng tất toán khoản vay, kéo hết tiết kiệm sang kỳ hạn dài, hoặc chuyển sang một kênh khác chỉ vì sợ đồng tiền mất giá. Làm vậy thường quá đà.

Quyết định tài chính cá nhân nên bám vào ba thứ trước:

1. dòng tiền thực tế của bạn có chịu nổi thêm bao nhiêu áp lực
2. hợp đồng vay hoặc gửi của bạn đang có điều khoản gì
3. mục tiêu tiền đó là giữ an toàn, linh hoạt hay tăng trưởng

Nếu bạn đang vay, hãy kiểm tra biên độ an toàn hàng tháng trước. Nếu bạn đang gửi, hãy xem lại kỳ hạn và nhu cầu dùng tiền trong 3, 6 hay 12 tháng tới. Nếu bạn chỉ mới đọc một headline rồi muốn đổi mọi thứ, khả năng cao là bạn đang phản ứng với tin hơn là phản ứng với tình huống tài chính thật của mình.

Tóm tắt nhanh: nên nhìn lạm phát và lãi suất theo cách nào?

• Lạm phát làm giảm sức mua của tiền, nên luôn liên quan đến cả người vay lẫn người gửi.
• Lạm phát tăng thường tạo áp lực để mặt bằng lãi suất nhích lên, nhưng phản ứng không phải lúc nào cũng ngay lập tức.
• Người vay nên thử nhiều kịch bản lãi suất, không chỉ nhìn một mức đẹp trên quảng cáo.
• Người gửi nên quan tâm tới lãi suất thực, không chỉ lãi suất danh nghĩa.

Nếu chỉ giữ lại một ý, hãy giữ ý này: lạm phát không phải tin tức để bạn sợ, mà là biến số để bạn tính trước. Khi nhìn nó như một biến số, bạn sẽ ra quyết định bình tĩnh hơn nhiều.