Kế hoạch tài chính cá nhân: 6 bước thực tế cho người đi làm

Nhận lương ngày 5. Đến ngày 24 đã thấy tài khoản nhẹ tênh. Nghe quen không? Rất nhiều người đi làm không hề lười, cũng không phải kiếm quá ít, nhưng vẫn thấy tiền cứ trôi đi mà không hiểu rõ nó biến mất ở đâu.

Nói thật, vấn đề thường không nằm ở việc bạn chưa cố gắng đủ. Vấn đề là bạn chưa có một kế hoạch tài chính cá nhân đủ rõ để tiền mỗi tháng có nhiệm vụ cụ thể: khoản nào để sống, khoản nào để dự phòng, khoản nào để trả nợ, khoản nào để nuôi mục tiêu dài hạn.

Bài này không đi theo kiểu hô khẩu hiệu "hãy tiết kiệm nhiều hơn". Mình sẽ đi từng bước, theo hướng thực tế hơn cho người đi làm: nhìn lại điểm xuất phát, dựng quỹ an toàn, thiết kế dòng tiền, xử lý nợ và tạo một lịch rà soát đủ nhẹ để bạn làm được lâu dài.

1 Chốt điểm xuất phát trước đã

Muốn lập kế hoạch, trước hết bạn phải biết mình đang đứng ở đâu. Không có bước này, mọi mục tiêu phía sau đều dễ thành cảm tính. Có hai con số bạn nên chốt ngay từ đầu:

• Tài sản ròng: tổng tài sản trừ tổng nợ. Ví dụ bạn có 148 triệu tiền mặt và tiền gửi, 36 triệu giá trị tài sản khác, nhưng đang nợ 92 triệu, thì tài sản ròng của bạn là 92 triệu.
• Dòng tiền ròng hàng tháng: số tiền còn lại sau khi trừ chi phí sống thiết yếu, khoản trả nợ cố định và các cam kết khó cắt ngay.

Hai con số này đi cùng nhau. Tài sản ròng cho bạn biết bức tranh tổng thể. Dòng tiền ròng cho bạn biết bạn có khả năng xoay xở thế nào trong 30 ngày tới. Một người có tài sản ròng 300 triệu nhưng mỗi tháng âm 1,8 triệu vẫn đang ở trạng thái mong manh. Ngược lại, người có tài sản ròng mới 45 triệu nhưng đều đặn dư 4,6 triệu mỗi tháng lại có nền tốt để tiến lên.

Thú thật, rất nhiều người chỉ nhìn số dư tài khoản rồi tự an ủi là "mình vẫn ổn". Nhưng số dư là ảnh chụp. Kế hoạch tài chính cần dữ liệu của cả bộ phim.

2 Biến mục tiêu mơ hồ thành con số có deadline

"Muốn ổn định tài chính", "muốn mua nhà", "muốn đỡ áp lực tiền bạc" đều là mong muốn hợp lý. Nhưng đó chưa phải mục tiêu. Mục tiêu tốt phải trả lời được ba câu hỏi: cần bao nhiêu tiền, cần vào lúc nào, và mỗi tháng phải dành ra bao nhiêu?

Một cách dễ bắt đầu là chia mục tiêu theo ba lớp thời gian: 12 tháng, 3-5 năm và trên 7 năm. Bạn không cần viết quá nhiều. Chỉ cần 1-2 mục tiêu thật sự quan trọng ở mỗi lớp là đủ.

• 12 tháng: dựng quỹ dự phòng 42 triệu, trả hết 18 triệu nợ thẻ tín dụng, hoặc tích lũy 27 triệu cho một khóa học nâng kỹ năng.
• 3-5 năm: gom 210-330 triệu làm tiền cọc nhà, đổi xe không vay quá sức, hoặc dành quỹ sinh con.
• 7 năm trở lên: xây tài sản tạo dòng tiền, chuẩn bị quỹ học cho con, hoặc tiến gần hơn tới mục tiêu tự do tài chính.

Nếu mục tiêu lớn nhất của bạn là nhà ở, đừng ước lượng kiểu chung chung. Hãy đọc thêm bài mua nhà lần đầu và thử công cụ mua hay thuê nhà để xem trong hoàn cảnh hiện tại, chuyện mua ngay có thật sự hợp lý không. Bạn có cần sở hữu nhà trong 18 tháng tới không, hay điều bạn cần hơn là bớt áp lực tiền mặt trong 2 năm đầu?

3 Dựng quỹ dự phòng trước khi nghĩ đến chuyện lớn

Đây là phần nghe có vẻ nhàm, nhưng lại cứu bạn nhiều nhất. Không có quỹ dự phòng, chỉ cần một lần mất việc, một hóa đơn viện phí 11,7 triệu hay một đợt sửa xe 6,4 triệu là toàn bộ kế hoạch phía sau đổ domino.

Mức quỹ hợp lý không giống nhau cho mọi người. Mình không dám nói có một con số đúng tuyệt đối, nhưng với đa số người làm công ăn lương, quỹ dự phòng khoảng 3-6 tháng chi phí thiết yếu là mốc dễ áp dụng nhất. Nếu thu nhập của bạn biến động mạnh, nên nghiêng về 5-6 tháng. Nếu gia đình có hai nguồn thu nhập ổn định, 3-4 tháng có thể đã đủ an toàn.

Ví dụ, chi phí thiết yếu của bạn đang là 13,8 triệu mỗi tháng thì quỹ dự phòng nên nằm đâu đó trong vùng 41,4-82,8 triệu. Tách bạch rõ nhé: quỹ này không dùng để mua điện thoại mới, không dùng để săn vé rẻ, và cũng không nên vứt vào một kênh biến động mạnh chỉ vì thấy lợi suất hấp dẫn.

Nếu bạn đang bắt đầu từ số 0, hãy xem thêm bài quỹ dự phòng tài chính nên xây thế nào. Còn nếu muốn chọn nơi giữ tiền an toàn hơn nhưng vẫn có lãi, bạn có thể tra cứu nhanh bằng công cụ lãi suất tiết kiệm hoặc so sánh lãi suất để xem chênh lệch giữa các lựa chọn. Theo thông tin tham khảo, mức lãi tiền gửi thường dao động quanh ~4.7-6.1%/năm tùy kỳ hạn và từng thời điểm, nên bạn vẫn cần kiểm tra lại trước khi gửi tiền thật.

4 Thiết kế dòng tiền mỗi tháng để tiền có nhiệm vụ

Đây là đoạn nhiều người sợ nhất vì nghĩ sẽ phải ghi từng ly cà phê. Thật ra bạn không cần kiểm soát đến mức cực đoan như vậy. Điều bạn cần là một khung chia tiền đủ rõ để ngay ngày nhận lương, tiền đã được đẩy về đúng ngăn.

Một khung chia tiền dễ bắt đầu

Bạn có thể bắt đầu từ tỷ lệ 50/30/20 rồi chỉnh theo thực tế. Nếu chưa quen, đọc thêm bài quy tắc 50/30/20 và bài quản lý chi tiêu hiệu quả để dễ hình dung hơn. Nhưng đừng biến tỷ lệ đó thành giáo điều. Người đang gánh nợ cao sẽ phải dành phần lớn hơn cho trả nợ. Người đang gom tiền cọc nhà cũng sẽ cần nâng tỷ lệ tiết kiệm.

Ví dụ với thu nhập thực nhận 27,5 triệu/tháng, bạn có thể thử một bản phân bổ như sau:

• 14,2 triệu cho chi phí thiết yếu.
• 3,1 triệu cho nhu cầu linh hoạt và vui chơi.
• 4,8 triệu cho quỹ dự phòng hoặc mục tiêu gần.
• 3,4 triệu để trả nợ nhanh hơn mức tối thiểu.
• 2 triệu cho đầu tư dài hạn khi quỹ an toàn đã ổn.

Nghe cứng quá? Không sao. Bạn hoàn toàn có thể điều chỉnh sau 2-3 tháng theo thực tế. Theo quan sát của chúng tôi, lỗi phổ biến nhất không phải là chia sai tỷ lệ, mà là không chuyển tiền ngay khi lương về. Tiền mà nằm hết trong một tài khoản chi tiêu chung thì gần như sớm muộn gì cũng bị "mượn tạm".

5 Dọn nợ đúng thứ tự, đừng vừa trả nợ vừa giả vờ tiết kiệm

Có một sự thật hơi khó nghe: nếu bạn đang gánh nợ thẻ tín dụng ~28-39%/năm mà vẫn cố gửi tiết kiệm kỳ hạn ngắn ~4.8%/năm, bạn đang chạy sai hướng. Chênh lệch đó quá lớn.

Vậy xử lý thế nào? Câu trả lời ngắn là ưu tiên khoản nợ đắt nhất trước. Câu trả lời dài hơn là bạn cần phân loại nợ:

• Nợ rất đắt: thẻ tín dụng, vay app, vay tiêu dùng lãi cao. Nhóm này nên dọn trước tiên.
• Nợ trung bình: trả góp mua sắm, vay người thân có deadline rõ, khoản vay cá nhân lãi vừa phải.
• Nợ có thể chấp nhận được: khoản vay phục vụ tài sản hoặc mục tiêu lớn, như vay mua nhà, miễn là nghĩa vụ trả nợ vẫn nằm trong vùng bạn kiểm soát được.

Nếu bạn đang cân một khoản vay lớn, hãy thử tính trước bằng công cụ vay mua nhà để xem số tiền trả hàng tháng có nuốt mất dòng tiền sống của bạn hay không. Với phần lớn trường hợp, nếu nghĩa vụ nợ cố định vượt quá khoảng 35-40% thu nhập thực nhận thì kế hoạch tài chính sẽ rất dễ hụt hơi mỗi khi phát sinh việc bất ngờ.

Cái này nhiều ngân hàng không nhấn mạnh đủ: áp lực thật không chỉ nằm ở lãi suất ưu đãi năm đầu, mà ở giai đoạn sau ưu đãi, phí trả nợ trước hạn và biên độ lãi thả nổi. Một bản kế hoạch tử tế phải tính cả đoạn sau, không chỉ chăm chăm nhìn con số đẹp ở 12 tháng đầu.

6 Rà soát lại kế hoạch mỗi quý và nâng cấp dần

Một kế hoạch tài chính tốt không phải kế hoạch đẹp nhất. Đó là kế hoạch bạn còn muốn dùng sau 6 tháng. Cuộc sống đổi liên tục: tăng lương, chuyển việc, cưới hỏi, có con, bệnh tật, thậm chí chỉ là tiền thuê nhà tăng thêm 1,2 triệu cũng đủ làm lệch toàn bộ dự tính ban đầu.

Vì vậy, hãy hẹn lịch rà soát kế hoạch theo chu kỳ 90 ngày. Mỗi lần rà soát, bạn chỉ cần nhìn 5 câu hỏi:

• Tài sản ròng tăng hay giảm so với quý trước?
• Quỹ dự phòng đã đủ mốc tối thiểu chưa?
• Khoản nợ đắt nhất đã giảm đúng tiến độ chưa?
• Mục tiêu 12 tháng tới có cần đổi không?
• Tiền nhàn rỗi đang nằm đúng chỗ chưa?

Khi quỹ an toàn đã ổn và nợ xấu đã được dọn gọn hơn, bạn mới nên tăng dần phần cho đầu tư dài hạn. Đó có thể là tiền gửi kỳ hạn, chứng chỉ quỹ, hoặc các kênh phù hợp với khẩu vị rủi ro của bạn. Nếu đang trong giai đoạn xây nền, bài hành trình tự do tài chính sẽ giúp bạn hình dung chặng đường dài rõ hơn. Còn nếu muốn bắt đầu từ bước an toàn nhất, cứ quay lại với tiền gửi và giữ nhịp đều. Chậm một chút vẫn tốt hơn lao nhanh rồi đứt giữa đường.